De Odyssee van leiderschap (spoiler alert!)

De Odyssee is een eeuwenoud verhaal, maar veel van de dilemma’s onderweg zijn verrassend herkenbaar voor leiders en organisaties van nu. Dat het verhaal nog steeds actueel is, blijkt ook uit de nieuwe verfilming van Christopher Nolan.

Voor de lezers die het verhaal nog niet kennen, in een notendop het verhaal (spoiler alert!):

Odysseus helpt de Grieken de Trojaanse Oorlog te winnen met de list van het houten paard. Daarna begint hij aan een lange en gevaarlijke reis naar huis, vol stormen, monsters en andere beproevingen. Tijdens zijn reis naar huis (Ithaka) wordt hij niet alleen geconfronteerd met gevaar, maar ook met zichzelf, zijn geweten, zijn trots en zijn zwaktes.

Laten we inzoomen op drie bepalende momenten uit de reis van deze mythische held en op wat ze ons vandaag nog kunnen leren.

Les 1: De stip op de horizon delen is één ding, maar de vraag is: hoe kom je daar samen?

Odysseus en zijn bemanning delen dezelfde bestemming: Ithaka. Aan een helder einddoel ligt het dus niet. Maar onderweg ontstaat iets anders. Angst, wantrouwen en kortetermijndenken krijgen invloed op de keuzes. Informatie wordt achtergehouden, waarschuwingen worden genegeerd en onder druk kijkt ieder steeds meer vanuit het eigen perspectief.

Odysseus staat daar als leider niet buiten.

Hij neemt besluiten voor de groep, houdt soms informatie voor zichzelf en laat zich leiden door trots en zijn behoefte aan controle.

Lang voordat Odysseus zijn mannen letterlijk verliest, begint hij hen misschien al op een andere manier kwijt te raken: in vertrouwen, in verbinding en in hun kijk op de koers en de weg naar huis.

Verandering vraagt onderweg iets van ons. Ruimte om te luisteren wanneer de spanning oploopt. Ruimte om twijfel toe te laten zonder de koers meteen los te laten. Ruimte om onder ogen te zien wat niet werkt.

En ruimte om onze eigen overtuigingen en gedrag ter discussie te stellen. Juist wanneer de druk toeneemt, is die ruimte vaak het eerste wat verdwijnt.

En misschien zit daar wel de werkelijke veranderopgave voor leiderschap: richting blijven geven, zonder de ruimte te verliezen die nodig is om de reis samen te kunnen dragen.

Want mensen raak je niet pas kwijt wanneer ze vertrekken. Soms gebeurt dat al veel eerder, onderweg. Een stip op de horizon geeft richting. Hoe je onderweg met elkaar omgaat, bepaalt hoe en óf je er samen komt.

 

Les 2: Niet alles wat verandering tegenhoudt, ligt voor je. Soms ligt het achter je.

Op zijn reis naar Ithaka moet Odysseus op een gegeven moment een onverwachte richting nemen.

Niet vooruit. Maar naar beneden en naar het verleden. Naar de onderwereld.

Daar zoekt hij niet naar een nieuwe bestemming. Hij zoekt iets wat hij nodig heeft om zijn reis überhaupt te kunnen vervolgen.

Maar daarvoor moet hij eerst iets anders doen: stilstaan bij wat achter hem ligt. Bij verlies, bij mensen die er niet meer zijn, bij keuzes die zijn gemaakt en dingen die niet meer ongedaan gemaakt kunnen worden.

We praten graag over vooruitgang: over een nieuwe strategie of een nieuwe manier van werken.

Maar wat gebeurt er met wat achterblijft?

• Met werk waar mensen trots op waren.
• Met een collega die weg moet.
• Met vertrouwen dat eerder beschadigd is.
• Met besluiten waar nooit echt over gesproken is.

Je kunt besluiten dat het tijd is om verder te gaan. Maar daarmee is het verleden nog niet verdwenen. Soms moet je er juist naartoe.

Niet om erin te blijven hangen, maar om te begrijpen wat nog aandacht vraagt. Om te erkennen wat verloren is gegaan. En om te onderzoeken wat je wel meeneemt en niet langer mee wilt nemen.

Dat vraagt ook iets van leiderschap: Niet meteen oplossen, niet alles positief maken. Niet te snel zeggen: we moeten nu vooruit.

Maar ruimte maken voor wat er eerst gezien en gehoord moet worden. Voor wat er bij je mensen leeft, ook als dat ongemakkelijk of lastig is. En als leider bereid zijn om daar echt bij stil te staan, voordat je samen weer verdergaat.

Want soms kun je pas werkelijk op je bestemming komen als je onder ogen durft te zien wat uit het verleden nog met je meereist.

 

Les 3: Soms kun je niet om verlies heen varen en moet je durven kiezen

Op zijn reis naar Ithaka komt Odysseus voor een onmogelijke doorgang tussen twee zeemonsters te staan.

Aan de ene kant Scylla.
Aan de andere kant Charybdis.

Charybdis kan het hele schip verzwelgen.
Langs Scylla varen betekent vrijwel zeker verlies.

Soms heeft iedere keuze een prijs.

Een reorganisatie kan nodig zijn én mensen raken.
Een besluit kan goed zijn voor het geheel én slecht uitpakken voor een deel.
Tempo maken kan noodzakelijk zijn én ten koste gaan van zorgvuldigheid.

Dan is de leiderschapsopgave niet om te blijven zoeken naar een optie zonder pijn.

Die bestaat misschien niet.

De vraag wordt anders:

Durf je te kiezen terwijl je weet dat je keuze iets kost?  Ben je helder over wat er verloren kan gaan?
Kun je luisteren naar wat die keuze met mensen doet, zonder het besluit meteen terug te draaien?
En neem je verantwoordelijkheid voor de consequenties, ook wanneer de uitkomst ongemakkelijk is?

Juist daar gaat het in leiderschap soms mis.

Niet omdat leiders niet zien dat er een keuze nodig is, maar omdat ze bang zijn de verkeerde te maken.

Dus stellen we uit. We onderzoeken nog een scenario. Plannen nog een overleg. En hopen dat er alsnog een oplossing komt waar niemand last van heeft.

Maar ondertussen gebeurt er óók iets.

Mensen wachten, onduidelijkheid groeit, iedereen gaat zelf invullen wat er gaat gebeuren en uiteindelijk wordt de keuze steeds meer bepaald door tijdsdruk en omstandigheden.

Soms vraagt leiderschap juist om te erkennen dat je niet alles kunt behouden.

Leiderschap is dan niet de keuze pijnloos maken. Het is durven kiezen, duidelijk maken wat die keuze kost en verantwoordelijkheid nemen voor wat daarna volgt.

Want als je geen beslissing maakt, wordt er uiteindelijk alsnog gekozen alleen heb je dan steeds minder invloed op wat er gebeurt.

 

Wat deze drie lessen samen laten zien, is dat leiderschap in verandering zelden draait om één juiste aanpak. De koers kan helder zijn, terwijl de reis onzeker blijft. Onderweg moet je ruimte houden voor wat er tussen mensen gebeurt, durven kijken naar wat nog uit het verleden meespeelt en keuzes maken waarvan je weet dat ze iets kosten.

Misschien is dat ook wat de Odyssee zo tijdloos maakt. Odysseus komt niet vooruit omdat hij altijd de juiste keuze maakt, maar omdat hij onderweg steeds opnieuw moet omgaan met onzekerheid, verlies en zijn eigen beperkingen. Leiderschap zit dan niet alleen in weten waar je naartoe wilt, maar in hoe je blijft handelen wanneer de route anders loopt dan gedacht.

Juist daarom zijn deze grote verhalen interessant in tijden van verandering. Ze bieden een ander perspectief dan modellen en stappenplannen. Ze geven taal en beelden aan wat mensen meemaken, helpen om ervaringen in een groter verband te plaatsen en maken zichtbaar wat anders moeilijk te benoemen is. Ze maken patronen herkenbaar, creëren afstand om moeilijke thema’s te onderzoeken en openen de verbeelding voor wat er ook mogelijk kan zijn. Grote verhalen geven niet per se antwoorden, maar kunnen wel nieuwe betekenis, inspiratie en beweging brengen.

Dus aan leiders de vraag: met welke van deze drie lessen uit het verhaal van Odysseus kun jij aan de slag in jouw veranderopgave?